Pismo runiczne wieku Wikingów.
Runiczne pismo z czasów nazywanych wczesnym średniowieczem, dla kultury którą się zajmujemy, jest powszechne na terenie Danii, Szwecji i Norwegii. Młodszy futhark stanowi dla nas najważniejsze źródła epigraficzne. Od razu zaznaczyć pragnę, iż od około roku 700 uwidaczniają się zmiany językowe jakie zachodziły w ówczesnej kulturze. Jak wiadomo napisy pozostawione przez wikingów są najsumienniejszym źródłem historycznym jakie posiadamy, pozwalają na spojrzenie na każdą warstwę społeczną.
Napisy runiczne odnajdujemy przede wszystkim na słynnych kamieniach runicznych, często będących opisami życia osób już nie będących pośród żywych. Często stawiane były ku pamięci osób poległych po za ojczystymi ziemiami. Prawdopodobnie większość napisów była pokryta kolorami, kamienie były tez bogato zdobione i całościowo spełniały role swojego rodzaju pomniku.
Najbardziej znane są dwa kamienie runiczne w Jelling, w Jutlandii, w Dani. Znajdują się one pomiędzy dwoma kurhanami. Mniejszy zawiera wyraźny tekst:
:kurmR:kunukR: Król Gormr
:karpi:kubul:pusi: zrobił ten pomnik
:aft:purui:kunu ku pamięci swej żony Thorvi,
:sina:tanmarkaR:but: ozdoby Dani.
Drugi większy ma wykute dwie płaskorzeźby przedstawiające ukrzyżowanego Chrystusa i olbrzymią szalejącą bestię. Na dole każdej z trzech rzeźbionych stron znajduje się dodatkowy tekst: "Król Harald zamówił ten pomnik w celu uczczenia swego ojca Gormra i swej matki Thorvi. To Harald podbił całą Danię dla siebie i Norwegię, i uczynił Duńczyków chrześcijanami". Wiadomość ta potwierdza się z danymi które posiadamy i wprowadza nowe informacje o polityce wewnętrznej Danii. Harald przeszedł na chrześcijaństwo koło roku 960, co pozwala nam na datowanie kamienia.
W odróżnieniu od tego królewskiego pomnika mamy cztery kamienie runiczne będące reklamą Jarlabanki, zajmującego się budową drogi. Mówią one "Jarlabanki wzniósł ten kamień w czasie swojego życia. I zrobił tę groblę (most), aby zapewnić swą duszę. I był właścicielem całego Taby. Niech Bóg zbawi jego duszę". Artysta ten i jego rodzina są dość znani, ich kamienie runiczne często spotykamy w Upplandii (Szwecja).
Bardzo ważnym dla nas kamieniem jest pojedynczy kamień "autorstwa" niejakiego Ali. Potwierdza on nam urywek bardzo ważnego faktu historycznego. "Ali wzniósł ten kamień ku swej własnej czci. Zabrał Knuta danegeld w Anglii. Niech Bóg zbawi jego duszę". Jest to twór prostego wikinga ze Szwecji, a fakt ten mówi nam, że wojska Kanuta idące do Anglii nie składały się tylko z Duńczyków. W Galteland, w Aust-Agder (Norwegia), znaleziono kamień runiczny mówiący: "Zabito go na straży, kiedy Kanut zaatakował Anglię".
Kamienie runiczne często upamiętniają zmarłych, pamiętajmy że "życie po śmierci" jest ważne w mitologii Nordyckiej. Kamienie te stawiane były w miejscach widocznych, na placach czy przy drogach. Dają one nam wspaniały pogląd na życie wikingów jako kupców, rzemieślników, ale też często krwawych wojowników.
Tekst poniżej odnosi się do bitwy pod Uppsalą:
Nie uciekł z Uppsali.
Kamraci wznieśli dla swego brata
Kamień na wzgórzu, umocowany runami.
Trzymali się najbliżej Gormra Toki.
Ciekawym opisem jest też inskrypcja na pomniku w Tirsted, w Lolland (Dania). "Był wtedy fąink (? Postrachem) dla ludzi, a śmierć spotkała go w Szwecji, a był w przedniej straży Frekkiego wszyscy wikingowie(?)".
Na kamieniach często zamieszczano także opisy zagranicznych wyczynów i takie znajdujemy w całej Skandynawii. Niesamowitą sławą cieszyły się opowieści ze wschodu i z podróży do wschodniego
Imperium Rzymskiego oraz Arabii. Wyprawy tam były bardzo zyskowne dla kupców, głównie z Upplandii. Kamień z Ulunda opowiada o wikingu, który "podróżował szeroko i zarabiał pomiędzy Grekami (tak nazywano Imperium Rzymskie) pieniądze dla swych spadkobierców". Przy szlakach handlowych często znajdują się opisy śmierci kupców czy też podróżników: "jego statek towarowy utoną: tylko trzem udało się uratować życie". Dalej opisywane są ciekawe kontakty z Rusią. "umarł w Nowogrodzie w kościele św. Olafa", "Poległ w bitwie, na wschodzie na Rusi. Przywódca straży, najlepszy z ludzi". Ważnym dla nas przekazem jest pochwała swojej posady niejakiego Rognvaldra mieszkającego w Bizancjum jako lios foringi - "Kapitan gwardii".
W okolicy jeziora Malar w Szwecji z grupy około 30 kamieni, jeden jest dla nas szczególnie wartościowy. Mianowicie w Gripsholm czytamy o wyprawie Ingvara Dalekopodróżującego "Tola ustanowił ten kamień ku pamięci swego syna Haralda, brata Ingvara", dalej wierszem:
Jak meszczyźni poszli daleko, aby szukać złota,
I na wschodzie nakarmili orły,
Zginęli na poludniu, w Serkland.
Zatem kamieni runicznych używano jako pomników, upamiętniające od zwykłych czynów po ważne wydarzenia z dużym dla nas znaczeniem historycznym. Często pokazują tok myślenia i poglądy zwykłych ludzi, co jest dla nas wyjątkowo ważne. Pisma runicznego używano nie tylko w postaci kamieni i pomników ale również w inskrypcjach na broni czy narzędziach domowego użytku.
Sporządził:
Thjodmar Ivarsson*
* na podstawie książki R. I. Page: "Pismo runiczne", wydawnictwo RTW na licencji British Museum Press
© 2005 Thjodmar Ivarsson (Paweł Staniszewski) Panser Galter Drott - Wrocławska Drużyna Wikingów [PGD]